» 1

» 2 ـ حقيقت شكر
    شكر از برترين اعمال است و از سه عنصر : علم ، حال و عمل تنظيم مى شود .
    علم همان اصل و ريشه شكر است كه حال را به وجود مى آورد ، و حال عمل را به ارمغان مى آورد .
    علم ، عبارت از آن است كه بدانى نعمت ، استقلال ندارد و وابسته به نعمت دهنده است .
    و حال ، همان شادى و سرورى است كه از نعمت دادن او به انسان دست مى دهد .
    و عمل ، اقـدام به چيزى است كه مقـصود و محبوب منعم است . اين عمل ممكن است توسط قلب ، زبان يا اعضاى ديگر انجام شود .

» علم
    كسى كه قـصد شكرگزارى دارد سزاوار است بداند كه نعمتها همگى از جانب خداست ، و واسطه ها همگى مسخّر اراده او هستند ، اوست كه با رحمت خود ، آنها را در تسخير اراده انسان قـرار داده ، و در قلوب آنها اعتقاد و رأفتى قرار مى دهد كه خود را مجبور مى دانند آن نعمت را به او برسانند ؛ اين معرفت ، همان شكر قلبى است .
    حال شادمانى و سرور از نعمت ، همراه با حال خضوع و تواضع خود نيز شكرى است جداگانه ، همانطور كه شناخت ، خود نيز شكر است . اگر سرور انسان از نعمت فقط به اين جهت باشد كه مى تواند خود را به نعمت دهنده نزديك كند ، و توجهى به خود نعمت دادن منعم نكند ، اين خوشحالى نيز يكى از مراتب بلندشكر است . و نشانه اين گونه خوشحالى آن است كه از نعمتهاى دنيا خوشحال نباشد مگر به اين خاطر كه دنيا مزرعه آخرت ، و ياور انسان در رسيدن به آن است و تنها به نعمتهايى مسرور باشد كه داراى اين خاصيت هستند ولى از نعمتهايى كه انسان را از خدا غافل مى كنند محزون و غمگين شود ، اين سرور نيز شكر قلبى است .
    (تا اينجا معلوم شد كه شناخت و شادمانى از شئون قلب و شكر قلبى هستند).
    امّا عملى كه از اين سُرور زاييده از شناخت ناشى مى شود ، هم به قلب تعلق دارد ، هم به زبان و جوارح .
    عمل قـلبى ، قـصد و نيّت خير براى جميع خلق خدا است ، و عمل زبانى اظهار شكر خدا است با ستايش هايى كه مفـيد شكرند . و عمل به جوارح به كار گرفتن نعمت هاى خدا در راه طاعت ، و پرهيز از بكارگيرى آنها در معصيت پروردگار است .
    مثلا شكر چشم آن است كه هر عيبى را در مسلمانى ديد بپوشاند ، و شكر گوش آن كه هر عيبى را درباره مسلمانى شنيد پنهان كند ، اين گونه اعمال ، از جمله شكر نعمت اعضاى بدن هستند .
    شكر نعمت ، كه خدا را بر بنده حقّ نعمت وجود و نعمت مال است .
    عبادات بدنى شكر نعمت بدن ، و عبادات مالى شكر نعمت مال است .
    و چقـدر زشت است كه مسلمان توانگر مسلمان بينوا را ببيند كه در تنگى معيشت و در حال نيازمندى است ، آنگاه نتواند خود را وادار كند كه شكر خداى تعالى بر بى نيازى ازديگران و نياز ديگران به او را به جا آورد ، به اينكه يك دهم يا يك چهلم مال خود را بدهد .
    روايت است كه : (عيسى عليه السّلام به مردى نابينا و ابرص (پيس) و مفلوج بگذشت ، كه گوشت تنش از جذام فرو ريخته بود ، و مى گفت : شكر خدائى را كه مرا از بلاهائى كه بسيارى از مردم بدان گرفـتارند عافيت داد عيسى عليه السّلام گفت : اى مرد كدام بلاست كه تو را از آن عافـيت داد ؟ گفـت : اى روح اللّه من از كسى كه در دل وى آن معرفـت نيافريد كه در دل من آفريد بهترم ، گفت : راست گفتى دستت را بده ، دست وى بماليد و درست اندام و نيكو چهره گرديد ، و خداوند بيماريهاى وى ببرد ، و مدّتى مصاحب عيسى بود و با وى عبادت مى كرد).
    ارباب معرفت مى گويند : هر كس نعمت چشم را كفران كند ، نعمت خورشيد را نيز كفران كرده ، چه اينكه عمل ديدن به وسيله خورشيد كامل مى شود . چشم (در بدن) و خورشيد (در خارج) خلق شده اند تا انسان به وسيله آن دو ، آنچه را براى دين و دنيايش مفيد است ببيند . و بوسيله آن دو از هر چه به حال دين و دنيايش مضرّ است بپرهيزد بالاتر از اين ، منظور از خلقت زمين و آسمان ، و خلقت دنيا و تمام اسباب موجود در آن ، اين است كه انسان از آنها در راه رسيدن به خدا كمك بگيرد .
    و رسيدن به خدا جز با محبت و انس با او در دنيا ، و دل كندن از زرق و برق آن صورت نبندد ، و انس جز با ذكر دائم حاصل نشود ، و محبت جز با شناختى كه از دوام فكر به دست مى آيد در قلب ننشيند ، و دوام ذكر و فكر جز با بقاء بدن ميسّر نگردد ، و بدن باقى نمى ماند مگر با بقاء زمين و آب و هوا ، و اين همه نشود مگر با خلقت زمين و آسمان و ساير اعضاء .
    پس همه اين ها براى بدن است ، و بدن مركب نفس است ، و آن نفسى به خدا بر مى گردد كه با معرفـت و طول عبادت به اطمينان رسيده باشد . پس هر كس چيزى را در غير طاعت مصرف كند نعمت خدا را در تمامى آنچه براى انجام گناهش لازم است كفران كرده است . و لذا شاكر حقـيقـى كم است آنچنان كه خداى تعالى فرمود : وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِىَ الشَّكُورُ . سوره سبأ ، آيه 13 و تعداد كمى از بندگان من شكر گزارند ..

» عمل
    امّا ركن سوم ، عمل كردن به موجب شادى حاصل از معرفت منعم است ، و آن عبارت است از قيام به آنچه مقـصود و محبوب منعم است ، و به دل و زبان و جوارح تعلّق دارد . امّامتعلق به دل ، قـصد خير و در دل داشتن آن است براى همه خلق . و امّا متعلق به زبان ، اظهار شكر خدا به حمد و ثناى اوست . و امّا متعلق به جوارح ، بكار بردن نعمتهاى خداست درطاعت او ، و خوددارى و پرهيز از استعمال آنها در معصيت او ، حتّى از جمله شكر چشمها اين است كه هر عيبى كه از مسلمانى بيند بپوشاند و نديده انگارد ، و از جمله شكر گوشها آنست كه هر عيبى كه از مسلمانى شنود پنهان دارد و نشنيده پندارد ، اين ها و امثال اين ها از جمله شكر نعمت اعضاء است .
    بلكه گفـته اند : هر كه نعمت چشم را كفران كند و در آنچه براى آن آفريده شده بكار نبرد كفـران نعمت خورشيد را نيز كرده ، زيرا ديدن با آن ميسّر مى گردد ، و هر آينه ديدگان براى ديدن آنچه در دين و دنياى آدمى سودمند است و نگاهداشت وى از آنچه به او زيان مى رساند خلق شده است . بلكه مراد از آفرينش آسمان و زمين و خلقت دنيا و اسباب آن اين است كه مردمان بوسيله آنها براى وصول به خدا مدد جويند ، و رسيدن به او جز به محبّت او و انس به او در دنيا و دورى از دنيا و فريفتگى و لذّات و دلبستگيهاى آن امكان پذير نيست ، وهيچ انسى جز به دوام ذكر و هيچ محبّتى جز به معرفتى كه به دوام فـكر حاصل مى شود ميسّر نيست ، و ذكر و فكر جز به بقاء بدن ممكن نيست ، و بدن جز به خاك و آب و هوا و آتش پايدار نيست ، و اين تمام نمى شود جز به آفرينش زمين و آسمان و ديگر چيزها و اين همه براى بدن است ، و بدن مركب نفس است ، و نفسى كه به خدا باز مى گردد نفس مطمئنّه است به سبب طول عبادت و معرفت . پس هر كه چيزى را در غير طاعت خدا بكار برد نعمت خدا را در همه اسبابى كه براى اقدام به آن معصيت از آنها ناگزير است كفران نموده است .
    و چون حقيقت شكر را شناختى ، حقيقت كفران را نيز با مقايسه خواهى شناخت ، كه آن عبارت است از جهل به اينكه نعمتها از خداست ، يا ناشادى به منعم و نعمت از اين جهت كه او را به قرب خدا مى رساند ، يا بكار نبردن نعمت در آنچه منعم دوست و خوش دارد ، يا بكار بردن آن در آنچه مكروه و ناخوش دارد .

» 3 ـ شكر در قرآن
    يكى از فـضائل شكر آن است كه خداى تعالى آن را در كنار ذكر خود قرار داده ، مى فرمايد :

    در حالى كه خود فرموده :

    و مى فرمايد :

   و مى فرمايد :

   و مى فرمايد :

   و مى فرمايد :

   و در شرف و فـضيلت آن همين بس كه يكى از صفات خداوندى است ، چنانكه خداى سبحان مى فرمايد :

    و آن نخستين و واپسين سخن اهل بهشت است ، چنانكه خداى تعالى مى فرمايد :

   و مى فرمايد :

» 4 ـ روايات شكر (نعمت)
    و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود :

    از امام صادق عليه السّلام درباره آيه شريفه :

   در روايت است كه :

   و فرمود :

   و فرمود :

    و فرمود :

    و فرمود :

   امام كاظم عليه السّلام مى فرمايد :

   عمر بن يزيد مى گويد :

   و مى فرمايد :

    و مىفرمايد :

    و امام سجاد عليه السّلام فرمود :

    و امام باقر عليه السّلام فرمود :

   
و امام صادق عليه السّلام فرمود :

    و فرمود :

   و فرمود :

    باز مى فرمايد :

    و فرمود :

» 5 ـ كفران نعمت
و همان گونه كه شكر و سپاس نجات دهنده و رساننده انسان به سعادت ابدى و افزونى نعمت در دنياست ، ضدّ آن - يعنى كفران و ناسپاسى - از مهلكات و كشاننده آدمى به شقاوت هميشگى و عقوبت دنيا و سلب نعمتهاست ، خداى سبحان مى فرمايد :

    و مى فرمايد :

    امام صادق عليه السّلام فرمود :

   و فرمود :

» 6 ـ معنى شكر در حق خداى تعالى
    ممكن است كسى بگويد :
    الف ـ تشكر و قـدردانى فـقـط از منعمى معقول است كه از شكر بهره اى ببرد . مثلا ما از پادشاهان تشكر مى كنيم ، به اين صورت كه يا آنها را تمجيد مى كنيم تا در قلوب محلّى پيداكنند ، و سخاوت و كرمشان براى مردم آشكار شود و شهرت و مقامشان زياد گردد ، يا به آنها خدمتى مى كنيم ، و به اين وسيله آنها را در رسيدن به بعضى از اهدافـشان كمك مى كنيم ، و يا به صورت خدمه در مقابلشان مى ايستيم ، تا سياهى لشكرشان زياد ، و مقامشان برتر شود .
ولى در مورد خداى تعالى تمام اين بهره ها محال است . زيرا اولا : خداى متعال از بهره ، و هدف ، نياز ، انتشار جاه ، حشمت و ازدياد سياهى لشكر و امثال آن منزه است .
    اما جواب دليل اول : اينكه خداى متعال از بندگانش شكر مى خواهد ـ مثل تمام تكاليف ـ نفعش به خود بندگان بر مى گردد .
    توضيح مطلب : اينكه ، مثلا پادشاهى براى بنده اى كه از او دور است لباس ، وسيله سوارى و پول نقـدى مى فـرستد تا بتواند سفـر كرده ، به خدمت ملك برسد حال مى توان براى اين پادشاه دو حالت تصور كرد .
    1 ـ اينكه قصدش از طلبيدن عبد استفاده از خدمات او باشد .
   2 ـ اينكه از وجود عبد هيچگونه بهره اى متوجه او نبوده ، و حضورش به اندازه ذره اى به ملك او نيفـزايد ولى او مى خواهد بنده اش را با اين نزديكى بهره مند كند ، و او را به سعادت برساند . در اين صورت نفع متوجه عبد است نه ملك .
    و اينكه خدا از بندگانش شكر خواسته درست حالت دوم را دارد كه تمام منافع به بندگان بر مى گردد .
    ب ـ تمام آنچه را كه ما با اختيار خود در راه او انجام مى دهيم ، هر كدام نعمتى ديگر است كه از جانب او بر ما ارزانى مى شود . زيرا جوارح ما ، قدرت ما ، اراده ما ، انگيزه ما و تمام امورى كه سبب حركت مى شوند ، و خود حركت ما همگى مخلوق خدا و نعمت خدايند . پس با نعمت چگونه مى توان شكر نعمت نهاد . اگر پادشاهى به ما يك اسب عطاء كند ، وما يكى ديگر از اسبان او را نگهداريم تا او سوار شود ، و او به پاداش اين خدمت اسب ديگرى به ما عطا كند ، اسب دوم نمى تواند بعنوان شكر اسب اول ـ از جانب ما باشد ـ بلكه خود ، چون اسب اول در خور شكرى است . و مى دانيم كه شكر شكر جز با نعمت ديگرى ممكن نيست . و همين طور ادامه مى يابد تا بطور كلى شكر خدا محال شود . و از طرفـى مى دانيم كه شرع مقدس دستور به شكر داده ، پس چگونه مى توان بين اين دو جمع كرد .
    جواب دليل دوم بود .
    جواب : اين اشكال براى حضرت موسى عليه السّلام نيز پيش آمد .
    در كافى از امام صادق عليه السّلام روايت شده كه خداى تعالى وحى كرد :

    و از امام سجاد عليه السّلام است كه وقتى به هنگام قرائت آيه شريفه :

    رسيد فرمود :

» 7 ـ طريق تحصيل شكر
    راه تحصيل شكر از تركيب علم و عمل با هم ، حاصل مى شود .
    يعنى بايد خدا را بشناسى و در مصنوعات او تفكر كنى ، و در امور دنيا به زير دستان توجه كنى تا (از موقعيت خود راضى شده) شكر خداى به جا آورى . و در امور دين به بالاتر توجه كنى و براى رسيدن به مقام و مرتبه او تلاش نمائى . در مصيبت ها خدا را شكر كنى كه به مصيبتى بزرگتر گرفتار نشدى ، و مصيبت در دينت وارد نشد ، و عقوبت اعمالت را دردنيا داده ، براى آخرتت ذخيره نكردند ، و ثوابى كه به خاطر اين مصيبت به تو مى دهند بهتر است ، و به اين وسيله محبت دنيا در دلت كم مى شود و چه بسا دنيايى را كه رأس ‍ هرخطيئه و گناه است مبغوض تو گردانيده اند .
    پس در حقـيقـت اين مصائب نعمت هايى هستند كه بايد شكرشان را به جا آورد . زيرا هيچ مصيبتى وارد نمى شود مگر آنكه كفّاره گناهى باشد ، يا سبب رياضتى براى نفس ، يا موجب بالا رفتن درجه اى .
    ولى در همين حال بايد از خداى متعال تقاضاى عافيت كرد ، كه عافيت از بلا بهتر است .
    نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه هدى عليهم السّلام از بلاى دنيا و بلاى آخرت به خدا پناه مى بردند ، و از شماتت دشمنان ، و سوء قـضاء و حلول بلاء به خدا پناه مى بردند .
    و امير مؤمنين عليه السلام مى فرمايد :

    راه تحصيل شكر گزارى به چند امر است :
    اول ـ معرفـت و تفكر در صنايع الهى و انواع نعمتهاى ظاهرى و باطنى و عمومى و خصوصى او.
    دوم ـ نظر كردن به پائين تر از خود در امر دنيا و به بالاتر از خود در امر دين .
    سوم ـ حضور در گورستان و ياد آورى اين كه مردگان بيش از همه چيز دوست دارند و از خدا مى خواهند كه به دنيا برگردانده شوند و متحمّل رياضت و مشقّت عبادتها گردند تا در آخرت از عذاب رهائى يابند يا بر ثواب آنان افـزوده شود و درجاتشان بالاتر رود . پس بايد خود را مثل ايشان بنگارد كه دعاى او به اجابت رسيده و به دنيا باز گشته است ، پس بقيّه عمر خود را صرف امورى كند كه مردگان براى آن خواستار بازگشت به دنيا هستند .
    چهارم ـ بعضى از آنچه را كه در ايام عمر بر او روى داده از مصيبتهاى بزرگ و بيماريهاى صعب كه به سبب آنها گمان هلاك خود مى برد به ياد آورد ، و چنين فرض كند كه هلاك شده ، و زندگانى و نعمتهاى كنونى خود را غنيمت شمارد ، و خدا را بر آن شكر كند ، و از آنچه بر او وارد مى شود و مخالف طبع اوست رنجور و اندوهگين نگردد .
    پنجم ـ در هر مصيبت و بلائى از مصائب و بلاهاى دنيا شكر كند كه مصيبتى بزرگتر از آن به او نرسيده ، و مصيبتى در دين بر او وارد نشده است . و از اين رو عيسى عليه السّلام در دعاى خود گفت :

    و مردى به يكى از اهل معرفت گفت : (دزدى به خانه من آمد و كالاى مرا برگرفت) گفت :
    خدا را شكر كن كه اگر بجاى آن دزد شيطان به خانه دل تو مى آمد و ايمان و توحيد تو را تباه مى ساخت ، چه مى كردى ؟

» 8 ـ اسباب مانع شكرگزارى
    سببى كه مانع اكثر مردم از شكر گزارى است : يا كوتاهى معرفت ايشان است به اين كه همه نعمتها از خداى سبحان است ، يا كمى معرفت و احاطه آنان به اصناف و افراد نعمتهاست ، يا جهل آنهاست به حقيقت شكر و استعمال نعمت در تمام كردن حكمتى كه مراد از آن نعمت است ، و گمانشان به اينكه حقيقت شكر تنها گفتن الحمد للّه يا الشّكر للّه است ، يا غفلت ناشى از غلبه شهوت و استيلاى شيطان است كه به فكر شكر گزارى نمى افتند ، چنانكه در ديگر فـضائل و طاعات چنين است ، يا بعضى چيزها را به سبب عام وشامل بودن براى همه مردم و در جميع حالات نعمت نمى شمارند . و از اين جهت جمله نعمتها را سپاس نمى دارند ، زيرا همه خلق از آنها برخوردارند و همواره در دسترس ايشان است . بنابراين يك فرد آن را مخصوص به خود نمى داند و نعمت نمى شمارند ، بخصوص كه به آنها الفت گرفته و عادت كرده اند و خلاف آن را تصور نمى كنند ، و مى پندارند كه هرانسانى لازم است بر اين احوال باشد ، و از اين رو مى بينى كه خدا را بر نعمت هوا و آب و سلامت چشم و گوش و امثال اين ها شكر نمى كنند . و حال آنكه اگر اين ها را باز گيرند بيچاره و نابود مى شوند ، چنانكه اگر هوا از ايشان قـطع شود يا در حمّامى كه هواى آن داغ باشد و يا در چاهى كه هواى قـابل تنفـّس نداشته باشد گرفتار آيند ، مى ميرند . پس اگر كسى به چيزى از اين ها مبتلا شود و سپس نجات يابد ، چه بسا قدر آن نعمت را بداند و خدا را شكر كند . و همچنين شخص بينا اگر كور شود سپس بينائى خود را باز يابد آن را نعمت مى شمارد و در مقام شكر برمى آيد ، ولى اگر به كورى گرفتار نگردد و پيوسته بينا باشد از شكر گزارى غافـل مى ماند . و اين از غايت نادانى است ، زيرا شكر آنان موقوف است بر سلب نعمت و سپس بازگشت آن در زمانى ديگر ، و حال آنكه نعمتى كه همواره هست به شكر گزارى سزاوارتر است . و چون رحمت خدا گسترده است كه همه خلق را در جميع احوال فـرا مى گيرد نادانان آن را نعمت نمى شمارند . و مثل آنان مانند بنده بدى است كه اگر او را نزنند گردنكشى كند و سپاسگزارى را ترك نمايد ، و اگر در غالب اوقات زده شود و ساعتى او را نزنند شكر آقاى خود را بجا آورد .
    و هر كه تأمّل كند مى داند كه نعمت خدا بر او در شربت آبى هنگام تشنگى از پادشاهى همه زمين بهتر و برتر است ، چنانكه منقول است كه : (يكى از علما بر يكى از پادشاهان واردشد در حالى كه در دست وى كوزه آبى بود و مى خواست بياشامد ، پس به آن عالم گفـت : مرا پندى ده . گفت : اگر اين آشاميدنى را از تو باز گيرند و به تو ندهند مگر به بذل همه اموال و پادشاهى ، كه اگر ندهى همچنان تشنه بمانى ، آيا مى دهى ؟ گفت : آرى گفـت : پس چگونه به اين پادشاهى شاد مى شوى كه از يك جرعه آب كمتر است) به علاوه ، هر بنده اى اگر درحال خويش به دقّت بنگرد ، در مى يابد كه او را از جانب خدا نعمت يا نعمتهاى بسيار است كه مخصوص اوست و هيچ كس با او در آنها شريك نيست ، يا اندكى از مردم با او انبازند ، يا در عقل ، يا در خلق و خو ، يا در ورع و تقوى ، يا دين ، يا در صورت و شخص وى ، يا اهل و فرزندان ، يا مسكن و شهر او ، يا دوستان و نزديكان ، يا عزت و جاه ، يا طول عمر و تندرستى ، يا غير اين ها از آنچه محبوب اوست . بلكه مى گوئيم : اگر كسى به هيچ يك از اين ها مخصوص نباشد ، شكّى نيست كه در نفس خود معتقد است كه در بعضى از اين ها برديگر مردم اختصاص و برترى دارد ، چنانكه بيشتر مردم بر اين باورند كه خردمندترين مردم يا خوشخوترين ايشانند ، با اينكه در واقع چنين نيست . و از اين رو از كمى عقـل شكايتى ندارند و حال آنكه از كمى مال شكايت مى كنند ، و از خدا نمى خواهند كه به آنها عقـل عطا فـرمايد در صورتى كه افـزونى مال را خواستارند ، و از غير خود عيوب و رفـتارى مى بينند كه آنها را ناپسند و مذموم مى شمارند ، و ليكن اين ها را درباره خود گمان نمى كنند .

Powered By
  BLOGFA.COM